Cầu Cho Các Nghệ Nhân

Trần Bá Nguyệt

  1. Nghệ thuật là gì?

Nghệ thuật (ART) theo ngữ nghĩa từ thời Trung Cổ là kỹ năng có được do kinh nghiệm, sự học hỏi, nghiên cứu, hay quan sát. Nghệ thuật cũng là một ngành học thuộc về khoa nhân văn học, hay nhân loại học (Humanities). Những nhà nghiên cứu Thời Trung Cổ chia nghệ thuật ra hai ngành chính: trivium và quadrivium . Trivium gồm grammar (kỹ năng viết, ngữ căn Gram- theo tiếng Hy Lạp có nghĩa là Viết), Rhetoric (nghệ thuật thuyết giảng và sử dụng kỹ năng viết trong diễn thuyết), và Logic (khả năng kết hợp những nguyên tắc và phạm trù trong lý luận). Quadrivium gồm Arithmetic (Toán số học), Music (Âm nhạc), Geometry (Hình học) và Astronomy (Thiên văn học).

Để phân loại nghệ thuật, người ta chia các hình thức nghệ thuật thành bảy loại: (1) Văn học, (2) Âm nhạc, (3) Hội hoạ, (4) Điêu khắc , (5) Kiến trúc (6) Sân khấu, (7) Điện ảnh. Có nơi giải thích Điện Ảnh là nghệ thuật thứ bảy vì lý do này.

Trivium gồm văn phạm (grammar), Rhetoric (thuyết giảng) và Logic (Luận lý) rất gần với Toán học vì tư duy của con người khi được diễn tả bằng chữ viết cũng tuân theo nghững nguyên tắc toán học như hoán vị (Transformation), hoán đổi (Exchange), xác xuất (Probability), kết hợp (Combination), liên hợp (Correlation), và tuân theo những qui luật luận lý (logic) của toán học. Một đoạn văn (Paragraph) hay một bài luận thuyết (Essay) cũng tuân theo những nguyên tắc luận lý toán học (Logical Relationships) như vậy để cuối cùng thành một chùm liên hợp mang tính logic của toán học. Và khi đó văn chương trở thành một nghệ thuật chỉ có những thiên tài hay những người viết dày kinh nghiệm mới có được.

  1. Nghệ nhân? Người là ai?

Thiên tài hội hoạ người Hoà Lan Vincent Van Gogh giải thích chữ “nghệ thuật” trong một câu nói: “Nghệ thuật là một cái gì cao cả hơn cái khéo tay, hơn cả tài năng và nhận thức của chúng ta. Nghệ thuật là một cái gì được sáng tạo nên, không chỉ bằng bàn tay con người, mà còn bằng cái gì đó vút lên từ ngọn nguồn ẩn chìm trong tâm hồn.”

Nhà văn và hoạ sĩ Pháp (1868-1941) thuộc trường phái Hậu-Ân tượng (Post-Impressionist) Emile Bernard, có những tác phẩm mang phong cách của Van Gogh, đã định nghĩa nghệ nhân qua câu nói: “Có ba việc làm – Nhìn, việc làm của mắt; Phán đoán, việc làm của lý trí; Chiêm ngưỡng, việc làm của tâm hồn. Ai đạt đến việc làm thứ ba, người ấy bước vào lãnh vực nghệ thuật.”

Nghệ nhân là con người đem tâm hồn vào tác phẩm được tạo nên bằng sự khéo léo, kỹ năng, nhận thức với tất cả niềm hăng say của tâm hồn.

  1. Bùi Giáng: một nghệ nhân trong thơ văn

Năm 1959, khi đang theo học lớp Đệ Tứ của trường Trung Học Chân Phúc Liêm tại Mỹ Tho, nhà trường mời nhà thơ Bùi Giáng về giảng dạy môn Việt Văn. Năm đó, chúng tôi học truyện Kiều, Thày Bùi Giáng xuất hiện với một phong thái khác thường. Áo quần nhăn nheo, râu tóc tự do như phong cách của người nghệ sĩ. Thày nói với học trò, “Gọi tôi là con gián!” rồi dùng hai bàn tay kéo cổ áo màu đã chuyển sang ngà ngà cười rất tự nhiên. Thày xin mượn tiền trước của ban giám hiệu để vẽ Thuý Kiều, Thuý Vân, Kim Trọng, … Thày bảo, học truyện Kiều mà không biết hình ảnh các nhân vật trong truyện ra sao thì làm sao mà hiểu Truyện Kiều.

Một hôm, đang dạy, thày hứng chí đọc mấy câu thơ bằng tiếng Pháp của nhà thơ Jacques Prévert và dịch ngay sang tiếng Việt.

Khi ta đến, các người đà đến cả,

Có thiên nhiên, suối chị, với rừng anh.

Cỏ vạn đại đã quen chiều óng ả,

Liễu thiên thu, từng thuộc lối, buông mành.

Khi tác giả có mặt trên cõi đời, vạn vật đã có sẵn và hoàn thiện tất cả, với thiên nhiên có dòng suối thân thương như một người chị và rừng bao la vĩ đại như một người anh. Thảm cỏ non đã có từ bao đời nên quen chiều óng mướt. Và những cành liễu từ bao niên đại rũ bóng, quá quen với bổn phận của mình. Bùi giáng vẫn được người đời coi là nhà thơ sử dụng tiếng Việt tuyệt vời như thế.

  1. Leonardo da Vinci

Nói đến Leonardo là nói đến một con người đa tài, xuất chúng, một con người với nhiều thiên tài hợp lại như Galileo cùng thời. Nhiều tác phẩm hội hoạ của Ông ẩn dấu cả một kho tàng về khoa học. Những ý tưởng về phi thuyền, về tiềm thuỷ đĩnh ẩn dưới lớp sơn của những bức hoạ mà ngày nay với phương tiện của tia sáng la-de những nhà nghiên cứu đang cố công bóc lớp sơn vẽ để khám phá thiên tài nghệ thuật khoa học này dưới những màu sắc tưởng như vô tình.

Mona Liza (1503-1506) và Bức Tranh Tiệc Ly “The Last Supper”hay bức hoạ trên tường hoặc trần nhà các thánh đường tại Rome đến nay vẫn chưa hết những khám phá mới. Đúng như câu nói của Sir Browne, “Nghệ thuật là sự hoàn hảo của tạo vật”.

Ngày nay, người ta xếp loại Leonardo da Vinci và gọi thiên tài này là nhà văn, nhà toán học, nhà khoa học, nhà phát minh và hoạ sĩ. Ông sinh ngày 15-4-1452 tại Vinci nước Ý và mất ngày 2-5-1519.

  1. George Gordon Byron (1788-1824)

Người đời thường biết Lord Byron dưới vóc dáng một thĩ sĩ trẻ tuổi trữ tình trong văn học Anh hơn là biết nhiều về con người và lý tưởng của Ông. Byron là một thành viên trong hàng ngũ quý tộc Anh với danh hiệu Lord (Hầu Tước) chỉ dưới Duke (Công Tước). Tuy nhiên nhà thơ trữ tình tuyệt vời này lại đi vào cõi thiên thu dưới danh nghĩa một chiến binh. Ông bỏ hàng ngũ quý tộc Anh và gia nhập hàng ngũ chiến binh trong đội quân chống lại Hoàng Đế Tây Ban Nha với tước hiệu hiệp sĩ. Ông đã chết tại mặt trận trên lưng ngựa, oai hùng như một chiến sĩ cách mạng chống lại chế độ quân chủ phong kiến.

Tuy nhiên thiên tài thơ văn này cũng được nhiều người ngưỡng mộ khi đọc những vần thơ trữ tình rất hay của Ông.

“When We Two Parted!” Là một trong những bài thơ theo vần điệu Iambic (ai-em-bic, một mạnh – một yếu) viết về cuộc tình không thành của Ông với một thiếu nữ trong dòng họ. Vần điệu Iambic ấy đã trở thành một nhịp thơ trữ tình thay đổi biến hoá mà sau này trở thành một lối thơ mới của Byron mà những nhà phê bình gọi là Byronic (Kiểu thơ của Byron). Hãy đọc và chiêm nghiệm những dòng thơ trử tình của Lord Byron sau đây.

When we two parted!

-In silence and tears!

Half-broken hearted!

To severe for years!

If I should meet thee,

After long years…

How should I greet thee?

-In silence and tears!

Khi ta ngăn cách đôi đường!

Khi ta ngăn cách đôi đường…

Thì trong yên lặng có ngàn châu rơi.

Tim ta tan nát tơi bời

Để gieo đau khổ muôn đời cho nhau!

Đường đời lỡ gặp mai sau…

Em ơi! Ta phải chào nhau thế nào?

Có chăng nước mắt nghẹn ngào …

Và yên lặng gửi lời chào cho nhau!

(TBN dịch)

  1. Thuyền và Biển (Nhạc Phan Huỳnh Điểu, thơ Xuân Quỳnh)

Chỉ có thuyền mới hiểu Biển

mêng mông nhường nào.

Chỉ có biển mới biết

Thuyền đi đâu về đâu

Những ngày không gặp nhau Biển bạc đầu thương nhớ Những ngày không gặp nhau Lòng thuyền đau rạn vỡ Nếu từ giã thuyền rồi Biển chỉ còn sóng gió Nếu phải cách xa em Anh chỉ còn bão tố

Nếu phải cách xa em

Anh chỉ còn … bão tố …

Lời thơ tuyệt vời và điệu nhạc trầm bổng bỗng bay vút lên cao mà bất cứ ca sĩ nào khi hát cũng trở thành thần tượng, từ giọng ca ấm áp của Quang Lê, hay giọng ca nhạc viện của Tuấn Phong, đến Elvis Phuong, ca sĩ hải ngoại. Nghệ thuật phối hợp thơ và nhạc này tạo thành một tác phẩm đầy ý nghĩa rung động lòng người.

  1. Alfred Hitchcock

Ông sinh ngày 13-8-1899 tại thị trấn Leytonslone thuộc thành phố Luân Đôn. Ông mất ngày 29-4­1980 tại Los Angeles, California, thủ đô của phim ảnh.

Hitchcock vừa là nhà văn, đạo diễn, hoạ sĩ, vừa là nhà sản xuất phim ảnh nghệ thuật (trong đó có nhiều phim thuộc loại kinh dị). Ông cũng là người viết kịch bản truyền hình, nhà sản xuất và nhân vật tiêu biểu của phim ảnh.

Người ta kể lại trước khi quay một cuốn phim, ông vẽ trước những cảnh sắp quay có khi lên đến cả ngàn bức tranh khổ lớn. Cuộc đời và sáng tác nhiều mặt của Ông đã đem lại cho Ông một tiếng tăm mà ít ai có được.

  1. Nguyên Sa Trần Bích Lan

Học sinh Việt Nam ai lại không thuộc lòng bài thơ học trò của nhà thơ, nhà văn, triết gia và thày giáo nổi tiếng này.

Áo nàng vàng, anh về yêu hoa cúc.

Áo nàng xanh, anh mến lá sân trường.

Sợ thư tình không đủ nghĩa yêu đương.

Anh pha mực cho ra màu áo tím.

Nhà thơ tâm sự, chỉ có bây nhiêu dòng mà nhà thơ đã vứt đầy một sọt rác giấy nháp.

  1. Cái đẹp

Nghệ thuật của người Thổ Dân Úc Châu

Mục đích của nghệ thuật là cái đẹp. Cái đẹp của ngôn từ, của lời văn, của dòng nhạc, của hoạ phẩm, của tác phẩm hội hoạ hay điêu khắc … tất cả đều hướng về cái đẹp.

Léon Tolstoi diễn tả, “Nghệ thuật không phải là sản phẩm tiểu thủ công nghiệp, nó là sự truyền đạt cảm xúc của nghệ nhân.”

Những tác phẩm nghệ thuật vô danh tồn tại trên vách đá trong hang động khắp trái đất, nơi những vùng núi non hiểm trở của nhân loại là những tác phẩm tuyệt vời. Các nghệ nhân trong thời thượng cổ đã sống và để lại những tác phẩm vô giá trong vô vàn hang động. Những tác phẩm trên đỉnh núi Trung Mỹ, những Stonehenge bên Anh Quốc, những tượng đá trên đảo Easter’s Island, hoặc Đế Thiên Đế Thích, hay Kim Tự Tháp Ai Cập, … là những tuyệt tác trong kho tàng nghệ thuật nhân loại.

Tượng đá trên đảo Easter’s Island (Chile – Nam Mỹ)

  1. Nghệ nhân số một

Tuy nhiên nghệ nhân trên tất cả nghệ nhân chính là tạo hoá. Thiên nhiên như “suối chị với rừng anh” với hàng vạn loại cây cối, hoa lá mà không bàn tay con người nào tạo ra được chính là nghệ nhân của mọi nghệ nhân. Có con người tài giỏi nào có thể sáng tạo ra cánh chim với vô vàn những móc rất nhỏ đính chặt những sợi lông li ti, vô cùng nhuần nhuyễn của cánh chim để đưa chúng lên cao, có khi bay xa hàng nhiều ngàn cây số từ bắc xuống nam trái đất để tránh mùa đông. Có người thợ tài hoa nào có thể làm ra những bông hoa dại nơi sa mạc hoang vu với muôn vàn màu sắc. Tạo hoá chính là nghệ nhân bậc nhất đem sức sống và cái đẹp đến cho con người.

Marcel Aymé, nhà văn người Pháp (1902 – 1967) nói, “Rừng là một chút còn lại của vườn địa đàng bị đánh mất. Thượng Đế không muốn khu vườn nguyên thuỷ bị xoá sạch vì tội lỗi đầu tiên của con người. Hãy bảo tồn và cầu nguyện nhiều cho các nghệ nhân của nhân loại.

Comments are closed, but trackbacks and pingbacks are open.